Hệ thống tổ chức và thẩm quyền chi tiết của Cơ quan thi hành án hình sự từ ngày 1/7/2026

Thi hành án hình sự là giai đoạn quan trọng nhằm đảm bảo bản án, quyết định của Tòa án được thực thi nghiêm minh trên thực tế, góp phần giáo dục, răn đe và cảm hóa người phạm tội. Để vận hành bộ máy này một cách đồng bộ và chặt chẽ, pháp luật Việt Nam đã quy định rõ ràng về các cấp thực hiện chuyên trách. Bắt đầu từ ngày 1/7/2026, các quy định liên quan đến mô hình tổ chức cùng chức năng, quyền hạn của Cơ quan thi hành án hình sự có những điều chỉnh lớn nhằm tăng cường tính bảo mật thông tin, đồng thời tối ưu hóa quy trình quản lý đối tượng ngoài xã hội và pháp nhân thương mại.

Cơ quan thi hành án hình sự trong hệ thống tư pháp bao gồm những cấp nào?

Hệ thống cơ quan đảm nhận nhiệm vụ này được phân định rõ ràng giữa lực lượng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân dưới sự quản lý trực tiếp của Bộ Công an và Bộ Quốc phòng. Cụ thể, khoản 2 Điều 8 Luật Thi hành án hình sự 2025 chỉ rõ các đơn vị cấu thành Cơ quan thi hành án hình sự bao gồm:

• Trại giam thuộc Bộ Công an và trại giam thuộc Bộ Quốc phòng (gọi chung là trại giam).
• Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh).
• Cơ quan thi hành án hình sự quân khu và tương đương (gọi chung là cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu).

Sự phân cấp này giúp tối ưu hóa hiệu quả quản lý theo địa giới hành chính và theo đặc thù quân đội, phân định rõ ràng với “Cơ quan quản lý thi hành án hình sự” vốn mang tính chất hoạch định chính sách, chỉ đạo vĩ mô thuộc hai Bộ.

Nhiệm vụ và quyền hạn của Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh

Đóng vai trò là đầu mối điều phối, quản lý trực tiếp toàn bộ công tác thi hành hình phạt trên địa bàn một tỉnh hoặc thành phố trực thuộc Trung ương, đơn vị này sở hữu thẩm quyền rất rộng. Theo Điều 11 Luật Thi hành án hình sự 2025, các nhóm nhiệm vụ cốt lõi bao gồm:

Quản lý hồ sơ và điều chuyển người chấp hành án

Cơ quan này tiếp nhận các bản án, quyết định thi hành án từ Tòa án để hoàn chỉnh hồ sơ, lập danh sách người bị kết án phạt tù và báo cáo lên Bộ Công an để ra quyết định đưa người đó đi chấp hành án tại các trại giam. Đối với các bản án từ nước ngoài chuyển giao về Việt Nam, đơn vị cũng có trách nhiệm tiếp nhận, hoàn thiện hồ sơ và báo cáo tương tự. Khi đối tượng là người nước ngoài, cơ quan phải thông báo bằng văn bản cho cơ quan đại diện ngoại giao của nước họ trong trường hợp tiếp nhận quyết định thi hành án, khi họ được giảm, miễn thời hạn, chấp hành xong hoặc tử vong.

Thực thi các biện pháp can thiệp và đề nghị thay đổi mức chấp hành án

Trong quá trình giam giữ, nếu phát hiện phạm nhân có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, cơ quan sẽ đề nghị Tòa án trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Đồng thời, đây cũng là đơn vị trực tiếp đề nghị Tòa án xem xét hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, giảm thời hạn, tha tù trước thời hạn có điều kiện, hoặc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Lực lượng này cũng chịu trách nhiệm đề xuất xử lý nghiêm các trường hợp hưởng án treo hay tha tù trước thời hạn có điều kiện nhưng lại vi phạm nghĩa vụ.

Tổ chức thi hành các hình phạt ngoài tù và hình phạt bổ sung

Bên cạnh hình phạt tù giam, cơ quan trực tiếp tổ chức thi hành án treo, cải tạo không giam giữ, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, quản chế, tước một số quyền công dân; tổ chức thi hành án trục xuất và tham gia vào quá trình thi hành án tử hình. Một điểm mới nổi bật từ ngày 1/7/2026 là trách nhiệm tổ chức thu thập thông tin sinh trắc học cá nhân gồm mống mắt, ADN, giọng nói của người bị kết án cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, án treo khi dữ liệu hệ thống chưa cập nhật.

Quản lý tư pháp đối với doanh nghiệp và các quyền hạn khác

Không chỉ quản lý cá nhân, cơ quan còn lập hồ sơ, tổ chức thi hành hình phạt và các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội. Đơn vị có thẩm quyền ra quyết định truy nã, tổ chức vây bắt đối tượng bỏ trốn; thực hiện trích xuất phạm nhân theo lệnh; cấp giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt hoặc xong biện pháp tư pháp và trực tiếp giải quyết khiếu nại, tố cáo trong phạm vi thẩm quyền.

Thẩm quyền chuyên biệt của Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu

Hoạt động trong môi trường quân đội với các đối tượng đặc thù, nhiệm vụ của cơ quan cấp quân khu được quy định tại Điều 12 Luật Thi hành án hình sự 2025. Về cơ bản, đơn vị này có đầy đủ các quyền hạn tương tự cấp Công an tỉnh như: Tiếp nhận bản án, đề nghị giảm thời hạn hoặc tạm đình chỉ án, thu thập thông tin sinh trắc học (mống mắt, ADN, giọng nói đối với các hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, án treo), truy nã đối tượng bỏ trốn, thi hành án đối với pháp nhân thương mại và cấp các loại giấy chứng nhận.

Tuy nhiên, do tính chất quản lý lực lượng vũ trang, điểm khác biệt lớn nhất là cơ quan cấp quân khu thực hiện chức năng tham mưu, giúp Tư lệnh cấp quân khu quản lý, chỉ đạo công tác; thực hiện việc áp giải thi hành án đối với người bị kết án phạt tù đang tại ngoại, người được hoãn, tạm đình chỉ hoặc người bị Tòa án hủy quyết định hoãn/tha tù trước thời hạn để buộc quay lại cơ sở giam giữ dưới sự hỗ trợ của lực lượng vệ binh, kiểm soát quân sự.

Để hình dung rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống cơ quan này, bảng tổng hợp dưới đây sẽ khái quát các nhiệm vụ cốt lõi: