Người chưa thành niên phạm tội: Quy định xử lý theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024

Từ ngày 01/01/2026, Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Luật số 59/2024/QH15) chính thức phát sinh hiệu lực thi hành. Người dân và cơ quan tiến hành tố tụng có thể thực hiện tra cứu toàn văn hệ thống quy định pháp lý liên quan tại THƯ VIỆN PHÁP LUẬT. Đồng thời, nhằm mục đích thuận tiện cho công tác theo dõi và áp dụng, người đọc có thể cập nhật, nghiên cứu nội dung tại Văn bản hợp nhất số 105/VBHN-VPQH năm 2026.

Bài viết với sự phối hợp chia sẻ nội dung chuyên môn từ Luật sư Trần Viết Hà – Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Hà và Cộng Sự, sẽ phân tích nhằm làm rõ các quy định của pháp luật liên quan đến quy trình xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định pháp lý hiện hành.

Tiêu chí xác định đối tượng người chưa thành niên phạm tội

Dưới góc độ pháp luật dân sự, Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định người chưa thành niên là cá nhân chưa đủ 18 tuổi.

Trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật hình sự và tư pháp hình sự, căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, người chưa thành niên phạm tội được xác định là người thực hiện hành vi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự, nằm trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.

Người chưa thành niên phạm tội có bắt buộc phải chấp hành án phạt tù không?

Theo nguyên tắc xử lý của hệ thống pháp luật hiện hành, đối tượng là người chưa thành niên phạm tội không mang tính chất bắt buộc phải chấp hành hình phạt tù trong mọi trường hợp. Căn cứ khoản 1 Điều 11 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, các biện pháp xử lý chuyển hướng luôn được xem xét ưu tiên áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội xuyên suốt toàn bộ các giai đoạn tố tụng từ điều tra, truy tố cho đến xét xử.

Cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền chỉ xem xét để áp dụng hình phạt đối với người thực hiện hành vi vi phạm khi nhận thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm đạt được mục đích giáo dục, cải tạo và phòng ngừa. Bên cạnh đó, Tòa án cũng ưu tiên lựa chọn các hình phạt khác mang tính giảm nhẹ như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc quyết định cho hưởng án treo. Căn cứ theo quy định tại khoản 4 Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Hội đồng xét xử chỉ ban hành quyết định áp dụng hình phạt tù có thời hạn khi nhận định thấy toàn bộ các hình phạt và biện pháp chuyển hướng khác không đủ khả năng mang lại tác dụng răn đe, phòng ngừa.

Điều kiện và hệ thống các biện pháp xử lý chuyển hướng áp dụng

Xử lý chuyển hướng được ghi nhận là một chế định mang tính đột phá lớn trong tư pháp hình sự nhằm thay thế cho hình phạt. Người vi phạm có quyền đưa ra đề nghị áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi đã bị cơ quan có thẩm quyền khởi tố với tư cách tố tụng là bị can, bị cáo theo quy định tại điểm a khoản 2 Điều 21 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024.

Căn cứ quy định tại Điều 37 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, trong trường hợp hành vi không thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự, biện pháp xử lý chuyển hướng sẽ được xem xét đối với 03 nhóm đối tượng cụ thể:

• Người nằm trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng, ngoại trừ các trường hợp tội danh được quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật này.
• Người nằm trong độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do lỗi vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng, ngoại trừ các trường hợp được quy định cụ thể tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật này.
• Người chưa thành niên tham gia thực hiện hành vi phạm tội với vai trò là đồng phạm nhưng tính chất tham gia không đáng kể trong vụ án.

Hệ thống hướng xử lý này được quy định chi tiết tại Điều 36 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 bao gồm tổng cộng 12 biện pháp xử lý chuyển hướng (trong đó có 11 biện pháp xử lý chuyển hướng tổ chức tại cộng đồng và 01 biện pháp giáo dục tại Trường giáo dưỡng) cụ thể bao gồm:

1. Khiển trách.
2. Xin lỗi người bị hại.
3. Bồi thường thiệt hại phát sinh.
4. Giáo dục tại địa bàn xã, phường, thị trấn.
5. Quản thúc tại môi trường gia đình.
6. Hạn chế về khung giờ đi lại ngoài đường.
7. Cấm thực hiện tiếp xúc với những đối tượng có nguy cơ dẫn đến việc người chưa thành niên thực hiện hành vi phạm tội mới.
8. Cấm đến các địa điểm có nguy cơ phát sinh hành vi phạm tội mới của người chưa thành niên.
9. Yêu cầu tham gia vào các chương trình học tập hoặc đào tạo dạy nghề.
10. Tham gia vào quá trình điều trị hoặc hoạt động tư vấn tâm lý.
11. Thực hiện các công việc lao động phục vụ lợi ích cộng đồng.
12. Áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Thời điểm và điều kiện áp dụng cụ thể của các biện pháp xử lý chuyển hướng

Đối với nhóm các biện pháp xử lý chuyển hướng tổ chức tại môi trường cộng đồng, thẩm quyền, trình tự áp dụng được quy định cụ thể từ Điều 40 đến Điều 50 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024. Từng biện pháp cụ thể sẽ được cơ quan tiến hành tố tụng xem xét căn cứ dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, độ tuổi, khả năng nhận thức cũng như hoàn cảnh cá nhân của đối tượng để thực hiện áp dụng một cách linh hoạt, tương xứng.

Trong trường hợp đối tượng vi phạm không đáp ứng đủ các điều kiện cần thiết để áp dụng hình thức xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng sẽ được xem xét ban hành.

Căn cứ theo quy định tại khoản 2 Điều 51 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng được áp dụng khi thuộc một trong các trường hợp:

• Người nằm trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng thuộc danh mục các tội phạm quy định tại điểm a khoản 2 Điều 51 Luật này, trừ trường hợp đối tượng là đồng phạm giữ vai trò không đáng kể trong vụ án.
• Người nằm trong độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng thuộc danh mục các tội phạm quy định tại điểm b khoản 2 Điều 51 Luật này, trừ trường hợp đối tượng là đồng phạm giữ vai trò không đáng kể trong vụ án.
• Đối tượng cố ý thực hiện hành vi vi phạm nghĩa vụ 01 lần trong thời gian được gia hạn để thực hiện nghĩa vụ, hoặc có hành vi cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 02 lần trở lên trong suốt thời gian chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại môi trường cộng đồng.

Mặc dù áp dụng tại cơ sở cách ly, môi trường giáo dưỡng vẫn bảo đảm thực thi các quyền cơ bản hợp pháp của người chưa thành niên. Về chế độ học tập, căn cứ quy định tại Điều 10 Nghị định 355/2025/NĐ-CP, học sinh tại các trường giáo dưỡng mang tính chất bắt buộc phải được tham gia học văn hóa theo đúng chương trình phổ thông hoặc chương trình giáo dục thường xuyên ban hành bởi Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Về quyền thông tin liên lạc, căn cứ theo quy định tại Điều 107 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, học sinh được phép thực hiện việc thăm gặp thân nhân tại khu vực tiếp đón của nhà trường; liên lạc thông qua điện thoại hoặc sử dụng hình thức kết nối hình ảnh trực tuyến dưới sự giám sát của cán bộ; đồng thời được thực hiện quyền gửi, nhận thư, bưu phẩm hoặc quà tặng, ngoại trừ các loại hàng hóa, văn hóa phẩm nằm trong danh mục cấm theo quy định pháp luật.